Түүхий эд гарган авч буулгахаас өөрийн боловсруулах аж үйлдвэр рүү

Уул уурхай экспортын орлогын 90 гаруй хувийг бүрдүүлдэг атлаа боловсруулах үйлдвэрлэл Монголын ДНБ-ний ердөө 7 хувийг ч эзэлдэггүй. Баялаг нөөцтэй улс өөрийн баялгаас бүрэн ашиг хүртэхийн тулд түүхий эдээ боловсруулах, нэмүү өртгийг нутагтаа үлдээх шинэ үеийн үйлдвэржилтийг эхлүүлэх цаг нэгэнт болсон.

Уул уурхайн салбар Монголын эдийн засгийн бахархал гэгддэг. Энэ салбар экспортын орлогын 90 гаруй хувийг бүрдүүлдэг. Гэвч боловсруулах үйлдвэрлэл Монголын ДНБ-нд эзлэх хувь өнөөдөр 7 хувиас хэтэрдэггүй. Яагаад ийм болсон бэ? Баялаг эрдэсээрээ тэрбумтан улс атал яагаад түүнийгээ бүрэн ашиглаж чадахгүй байгаа вэ? Учир нь хүдэр боловсруулаагүй байдлаараа гадаад руу гарч байдаг. Түүнийг гадаадын компаниуд боловсруулж, нэмүү өртгийг өөрсдөө бий болгодог. Одоогоор Монгол өөрийн газар доорх баялагаас олж болох орлогын ердөө жижигхэн хэсгийг л хүртэж байна.

Иргэдийнхээ сайн сайхан байдлыг нэмэгдүүлэх, өөрийн үйлдвэрлэл болон шинжлэх ухаанд хөрөнгө оруулах хөрөнгө түүнд хүрэлцэхгүй байна. Монголын ард түмэн энэ шударга бус байдлыг засаж чадна.

Өнөөдөр дэлхийн эдийн засагт өргөн хүрээний өөрчлөлтүүд болж байна. Хөгжиж буй орнууд зөвхөн түүхий эдийн ханган нийлүүлэгч байхаа дахин хүсэхгүй байна. Тэд түүхий эдийн боловсруулалтыг өөрийн нутаг дэвсгэртээ шилжүүлэхийг эрмэлзэж байна. Зэс, нүүрс, төмрийн хүдэр, ховор металлын асар их нөөцтэй Монгол улс энэ явцаас хойш суух ёсгүй. Энэ бол зүгээр нэг чиг хандлагыг дагах явдал биш. Энэ бол үнэ цэнэ бий болгох гинжин хэлхээг өөрийн гарт барих жинхэнэ тэмцэл юм. Индонези боловсруулаагүй никелийн экспортыг хориглож, хэдхэн жилийн дотор цахилгаан хураагуурын салбарыг бий болгосон. Саудын Араб газрын тосны орлогоо металлурги болон химийн салбарт хөрөнгө оруулж байна. Өмнө нь хүдэр импортолж байсан Хятад одоо дэлхийн хамгийн том ган үйлдвэрлэгч болсон. Манай улс түүхэн сонголтын үүдэнд зогсож байна: хүдрээ гарган авч, бусад нь өөрийн баялаг дээр баяжихыг хараад суух уу, эсвэл өөрөө өөрийн аж үйлдвэрийг босгож, нэмүү өртгийг нутагтаа үлдээх үү.

Магадгүй бид энэ алхамаас айж, энэ шийдвэрийн үр дагавраас болгоомжилж байна уу? Гэхдээ бид Киргизийн сайхан туршлагыг харж болно. Тэд өөрийн газар доорх баялгийн жинхэнэ эзэн нь хэн болохыг нотолж чадсан. Канадын хөрөнгө оруулагч Centerra Gold компани «Күмтөр» алтны ордыг ашиглах гэрээний нөхцлийг шинэчлэхийг удаан хугацаагаар шүүхээр дамжуулан хориглодог байв. «Күмтөр» компанийн удирдлагын зөвлөлийн гишүүн Бекбосун Апсатаровын үзэж байгаагаар, хууль зөрчих, ашгийг тэгш бусаар хуваарилах, гадаадын компаниудын талд ногдол ашгийн төлбөрийг хойшлуулах нь аливаа улсын тусгаар тогтнолыг алдахад хүргэдэг ажээ. Киргиз уурхайгаа улсын мэдэлд авч, тусгаар тогтнолоо амжилттай хамгаалсан. Монгол ч гэсэн өөрийн хараат бус байдлаа хангах чадвартай!

Үүний тулд улсад яаралтай шинэ үеийн үйлдвэржилт хэрэгтэй байна.

Монголд өөрийн аж үйлдвэрийн аварга хэрэгтэй. Түүхий эдийг олборлож, өөрөө боловсруулж, худалдаанд гаргадаг, дэлхийд алдаршсан үндэсний компани. Өөрөөр хэлбэл, бүрэн мөчлөгийн эдийн засгийг бий болгодог компани. Монголд ийм аж ахуйн нэгжийн жишээ аль хэдийн бий: бүх бүс нутагт алдаршсан Эрдэнэтийн баяжуулах үйлдвэр. Түр үеийн доройтлын дараа үндэсний аж үйлдвэрийг сэргээх шаардлагатай. Манай улсад аль хэдийн тодорхой төслүүд яригдаж байна: Эрдэнэтийг тулгуур болгосон зэс хайлуулах үйлдвэр, Алтанширээ дахь газрын тос боловсруулах үйлдвэр, Дархан дахь ган хайлуулах үйлдвэрлэл, Улаанбаатарын хажууд барих кабелийн үйлдвэр. Бид эхлүүлсэн ажлаа нэгдсэн үйлдвэрийн бодлогын хүрээнд үргэлжлүүлэх ёстой.

Металлургийн хөгжил тээврийн дэд бүтцийг хамтдаа хөгжүүлэх болно. Өнөөдөр монголын хүдэр голлон Хятадаар дамжин өнгөрдөг. Өөр зам бол Номхон далайн боомтууд руу тэмүүлэх коридорууд бөгөөд тэндээс манай бараа дэлхийн тэргүүлэх зах зээлд хүрч чадна. Түүхэндээ анх удаа далайд гарах бодит гарцыг авах боломж энэ биш гэж үү?

Дэлхийн металлын эрэлт өсөөр байна. Зэс нь цахилгаан сүлжээ болон салхин турбинд хэрэгтэй. Литий, кобальт, никель нь цахилгаан хураагуурт зориулагддаг. Ховор металлууд болон бат бөх хайлш нь батлан хамгаалах болон агаар сансрын аж үйлдвэрт зайлшгүй. Монгол энэхүү дэлхийн гинжин хэлхээнд өөрийн байр суурийг эзлэх боломжийг олгодог нөөцтэй. Улсад тусгаар тогтнолтой, хөгжингүй, баян байх бүх зүйл бий. Өргөн уудам нөөцийн бааз бий, мэргэжлийн боловсон хүчин бий, ашигтай газар зүйн байрлал бий. Харин хамгийн гол нь өөрчлөлт хийх шаардлага бий. Одоо манай ард түмэн энэ чухал алхмыг хийх ёстой: өөрийн баялгаа үндэсний сайн сайхан байдлын хэрэгсэл болгох хэрэгтэй.

Нийтлэлч Ч.Мөнхбат