“ЗУУН САЯ”

Ардчилсан тогтолцоонд сонгуулийн үр дүнгээр төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх үүргийг улс төрийн намууд хүлээдэг. Төрийн эрх мэдлийн төлөөх марафон  хэдхэн хоногийн дараа эхлэх гэж байна.

2020 оны УИХ-ын ээлжит сонгуульд улс төрийн 15 нам, дөрвөн эвсэл, 200 гаруй бие даагч өрсөлдөхөөр зэхэж байна. Харин улс төрийн намууд сонгуульд ямар мөнгөөр яаж оролцох нь сонирхол татаж буй. Улс төрийн сонгууль бол ангийн даргын сунгаа биш. Тэгэхээр тухайн нэр дэвшигч болон намаас тодорхой хэмжээний санхүүжилт, зардал гарах нь нэгэнт  ойлгомжтой. Нэр дэвшигчид зардлаа хэрхэн, яаж босгож, сонгуульд оролцохыг ч хуулиар зохицуулсан байдаг. 

Монгол Улсын хэмжээнд төрийн эрхийг барих чадвартай, бодлого тодорхойлж, шийдвэр гаргах түвшинд ажиллах потенциалтай хоёр л улс төрийн хүчин бий. Одоогоор АН сонгуулийн санхүүжилтээ ил тод, нээлттэй зарлаад байгаа бол МАН нэр дэвшигчдээсээ сохор зоос ч авахгүй гэсэн үл гүйцэлдэх утоп мэдэгдэл хийгээд байгаа юм. МАН-ын даргын хэлснээр бол тэд нэр дэвшигчдээсээ сохор зоос ч авахгүй сонгуульдах юм гэнэ. Үлгэр шиг сонсогдож байна л даа, үнэндээ.  ЖДҮХС-ийн хөрөнгийг хувьдаа завшчихсан парламентын гишүүдтэй, төрийн албыг 60 тэрбумаар наймаалцдаг, хэзээнээсээ булхай, луйварт гаршсан 100 жилийн настай тус намын даргын мэдэгдэлд хэн ч итгэхгүй байгаад гайхах зүйлгүй. Бодит байдал дээр төсвийн болон бүлэглэл, фракцийн бохир мөнгөөр гараа угааж, сонгуульдах хүсэл, тодорхой төлөвлөгөө  МАН-д бий. Үүний нэг жишээ нь зөвхөн рейтингийн судалгаандаа 15 тэрбум төгрөг зарцуулсан явдал. МАН сонгуульд нэр дэвших хүсэлтэй 300 орчим гишүүн тус бүрээс судалгааны шат бүрт 50 сая төгрөг татаж, хөндлөнгийн хараат бус судалгаа хийлгэсэн бололтой. Зөвхөн нэгдүгээр шатны судалгаанд оролцогчдын төлсөн мөнгийг тооцож үзвэл 15 орчим төгрөг болж байгаа гэх. Түүнчлэн сонгуулийн зардал дөрвөн тэрбум төгрөгт хүрнэ гэдгийг МАН-ын бүлгийн дарга хэлээд байна.

100 сая ба 60 тэрбум

Бага сургуулийн ангийн даргыг сонгох “мини сонгууль”-д өрсөлдөгч хүү цаасан дээр “намайг дэмжээрэй” гэж бичээд ангийнхандаа 1000 төгрөг тараасан тухай сонсч байв. Эрх баригчид яг түүн шиг ноолуурын үнийг 100 мянгад хүргэнэ, иргэн бүрт хувьцаа олгоно гэж амлаад сүүлдээ ямаа бүрт 20 мянган төгрөг олгох шийдвэр гаргаж хадуурлаа. Үүгээр ч зогсохгүй АН-ын 100 саяыг яаж ийгээд 60 тэрбумтайгаа “наах” хүсэлтэй. Гэтэл яг үнэндээ төрийн эрхийг хүчээр, мөнгөөр булаах болон сонгуулийн санхүүжилтээ ил, тод зарлаад, хуулийн хүрээнд өрсөлдөх хоёр бол тэс өөр асуудал юм.

Улс төрийн нам бол онцгой эрхтэй институци. “Онцгой” эрхтэй институцийн ил тод байдал алдагдаж, гишүүдийн оролцоо хумигдах юм бол хэн нэгэн эвсэл, мөнгөний бүлэглэл, хэсэг хүмүүсийн эрхшээлд автах аюултай. Тиймээс ч өнөөдөр намууд хэсэг бүлгийн хүслийг гүйцээх үү, сайн муугаар хэлүүлсэн ч гишүүдийнхээ оролцоонд түшиглээд урагшаа алхах уу гэсэн сонголттой тулгараад байна. АН бүлэглэл, фракцийн ноёрхлоос татгалзаж, хэсэг бүлгийн эрхшээлд автахгүй байх замыг сонгосон. Гишүүдийнхээ оролцоонд тулгуурлаж, татвар, дэнчингээс эхлээд бүх зүйлээ нээлттэй болгосон.

Улс төрийн намын болон сонгуулийн санхүүжилтийг хамтад нь улс төрийн санхүүжилт гэж олон улсад нэрлэдэг. Улс төрийн санхүүжилт бол ардчиллыг санхүүжүүлэх үйл явц. Намаас өөр засаглалыг хэрэгжүүлэх, сонгуульд өрсөлддөг байгууллага байхгүй. Тиймээс улс төрийн намын болон сонгуулийн санхүүжилтийг нэг бодлогоор зохицуулан, нэгдсэн хяналтад оруулдаг олон улсын жишиг бий.

Санхүүжилтийн эх үүсвэр гишүүний татвар, хандив, намын болон нэр дэвшигчийн өөрийн  хөрөнгө, орлого байж болно. Нэгэнт сонгуулийн зардал тэнгэрээс унаад ирэхгүй тул 100 сая төгрөг татаж, төвлөрүүлэх нь хууль зөрчсөн үйлдэл биш. Харин ч нэр дэвшигчдээсээ мөнгө татахгүй гэж битүү хатуу мэдэгдэл хийж, эргэлзээ, хардлага төрүүлж байхаар анхнаасаа ямар зарчмаар “тоглох” гэж байгаагаа ил тод, шударга хэлээд явсан нь дээр. Ямар төрийн эрх мэдлийг 60 тэрбумаар наймаалцах гэж байгаа биш. АН-д өнөөдөр бөмбөрцгийн хаана ч хэрэгждэг зарчмын асуудал л яригдаж байна. Өнөөдрийн яригдаж байгаа АН-ын 100 сая бол аль нэг өрх гэр, сургууль цэцэрлэгтэй дүйцүүлэн бодож, зүйрлэж ярих асуудал огт биш.

Эрх ашиг нь гүйцэлдээгүй хэсэг залуус намынхаа гаднаас нулимж байгаа нь ч, АН-ын 100 сая гэж орилж байгаа нь ч цаг зуурын л үзэгдэл. Тэртээ тэргүй үнэт зүйл, зарчим, Үзэл баримтлалын туган дор нэгдсэн 200 гаруй мянган гишүүн АН-д бий. Дуртай нь орж, гардаг, хулгай, луйвар, хүчин, ЖДҮ, 60 тэрбумчдын үүр уурхай болсон хогийн тантан биш.

Монголын ардчилалд хэн нэг анхдагч, хэн нэг “алтан хараацай” аюул заналхийлэл учруулаагүй. Харин улс төрийн тогтворгүй байдал, бүлэг, фракцын ноёрхол, шударга бус байдал, авлига, хулгай бодит аюул, заналхийлэл учруулж байна. Бид одоо л мөнгөний бүлэглэлээс салж, ангижирч чадахгүй юм бол Монгол Улсын минь хувь заяа дээсэн дөрөөн дээр дэнжигнэж, популистуудын хөлд сүйрэх болно. Ирээдүй хойч үедээ хариуцлагатай ардчиллыг үлдээе гэвэл мөнгөний бүлэглэл, фракцийн ноёрхлыг улс төрөөс холдуулах ёстой. Үүний төлөө зоригтой алхам хийсэн хүн нь харин АН-ын дарга байж мэдэх юм.