Монгол Улсад татварын дарангуйллын төгс хэлбэр бүрэлдээд удаж байгааг бид өдөр тутмын худалдан авалтаасаа эхлээд авч буй цалин хөлс, эрхэлж буй бизнесээсээ өдөр тутам мэдэрдэг.
Татвар нь үнэ бүрдүүлдэг суурь хүчин зүйлсийн нэг учраас үйлдвэрлэл, үйлчилгээний өртөг зардлыг нэмэгдүүлж, энэ нь иргэдийн худалдан авах чадварт нөлөөлж, улмаар ядуурлын түвшинг нэмэгдүүлж байна.
Аж ахуйн нэгжүүд татвараас болж амьдрахын эрхэнд хоёр тайлан гаргаж байна. Татвараас болж үндэсний үйлдвэрүүд хөгжихгүй гацаж, улс орон зөвхөн худалдаан дээр дэнжгэнэх болсноор гадаад худалдааны тэнцэл байнгын алдагдалд орж, цаашлаад салбарын хөгжил гацахад хүрлээ. Үндсэн Хуулийн 17.3-т “Монгол Улсын иргэн хуулиар ногдуулсан албан татвар төлөх үндсэн үүргийг ёсчлон биелүүлнэ” гэж заасныг эрх баригчид овжиноор ашиглан, татварын дарангуйллаа жинхэнэ утгаар нь тогтоох таатай нөхцөл, үндэслэл болгон ашиглаж байна.
2024 оны эхний өдрөөс зарим төрлийн татварын хувь хэмжээ нэмэгдэж байгааг бид анхаарахгүй орхиж боломгүй. Тухайлбал, ЭМД-ын шимтгэлийг даатгуулагч, ААН тус тус нэг хувь төлдөг байсныг хоёр хувь болгож, Нийслэлийн татвар нэг хувь байсныг хоёр хувь болгох зэрэг зохицуулалтууд хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж эхлээд буй.
Иргэдийнхээ хөдөлмөрийг мөлжиж, өндөр татвар, өндөр зээлийн хүүгийн буулга дор боолчилж байгаадаа үл ханаж, одоо бүр нүүрсний хулгай, ЖДҮ, банкны зээлийн хүүгийн алдагдлыг буруутай этгээдүүдээр нөхөн төлүүлэхийн оронд татвар нэмж, ачааг нь ард түмний нуруун дээр үүрүүлж байна.
Амьдралын эрхээр амь хоргодож байгаа байраа, хашаа байшингаа зарахад нь хүртэл 10 хувийн татвар ногдуулдаг болох нь. Ер хийсэн үйлдэл болгоноос нь 10 хувийн татвар авдаг боллоо гэхэд үнэнээс хол зөрөхгүй.
Татвар нэмэгдүүлснээр улс орон хөгжиж, ард түмэн нь сайхан амьдардаг юм биш гэдгийг дэлхийн хөгжилтэй орнуудын жишээ тодорхой харуулдаг. Жишээлбэл, Швейцар улсын татвар нь 1990 оноос ДНБ-ий 9.7 хувьтай тэнцэх болсон нь манай татварын 40 хувьтай харьцуулахад маш бага байна. Франц улс нэг хүнд ногдох татварын хэмжээ нь 23.7 хувьтай байгаа нь бид нийт төлж буй татварын хэмжээнээс хамаагүй бага байна.
Улс орнууд татварын зарчмаа хуульчлахдаа иргэддээ ээлтэй байдлаар хуульчилдаг. Тухайлбал, иргэн бүрийн бололцоог харгалзан татвар тогтоох, татварын бололцоог тоогоор илэрхийлэх, ашиг олоогүй хэн боловч татвар төлөхгүй байх, татвар төлөх үндэслэл, хувь хэмжээг иргэд болон төлөөлөгчөөрөө дамжуулан хуульчлах зарчим, татварын зарцуулалтыг хянах иргэний эрхийн зарчим дээр тулгуурладаг байна.
Дээрх зарчмын хүрээнд хүүхдээс, хөгшдөөс, хөдөлмөрийн чадваргүй иргэдээс татвар авахгүй байхаар, амьдралын бололцоогүй хүмүүсийг аливаа татварт өртөхгүй байхаар хуульчилсан байдаг. Гэтэл манайд хөгшид, хөдөлмөрийн чадваргүй иргэдэд тэтгэмж, тэтгэлэг олгосныхоо хэрээр татвар нэрээр буцаан авч байгаа нь нэг төрлийн боолчлол юм.
Сард авч байгаа цалингийн хэмжээнээс хамаараад татварын хувийг тогтоож байгаа нь шударга. Жишээ нь Австрали улс сарын 1517$-аас бага, Франц гэхэд 2075$-аас бага, АНУ-ын зарим мужууд 8333$ -аас бага цалинтай тохиолдолд татвар авдаггүй аж.
Төр ямар ч ариун зорилготой бай ядарсан иргэдийнхээ талхны мөнгийг булаах учиргүй. Гэтэл Монголын төр засаг НӨАТ, гаалийн татвар, онцгой албан татвар гэх мэт дам татвар зохиож нийгмийнхээ бололцоогүй хэсгийг татварлаж байгаа нь өрнөөс өрөнд, зээлээс зээлд амьдарч буй өнөөгийн үед амьдралын чанарыг солонгорох биш ӨРийг солонгоруулж, улам л ядуурал руу түлхэн унагааж байна.
Аливаа ард түмэн татвар төлөх үндэслэлээ өөрсдөө тогтоох эрхтэй. Яг ямар татварыг юунаас, ямар үйлдлээс төлөх гээд байгаагаа өөрсдөө мэдэх бүр тогтоох эрхтэй боловч манай улсад тийм боломж алга. Татвар тогтоох үндэслэл дээр алдаа гаргаснаас болж авлига, хүчирхийлэл, ядуурал, далд эдийн засаг, хуулийн үнэгүйдэл, парламентын ялзрал, шоронжсон улс бий болж улмаар татварын боолчлол дороос өндийхгүй болж байна.
Ж.ЦОЛМОН, АШУ-ы доктор, профессор, ШИНЭ намын Дэд дарга
Улаанбаатар °C 
Сэтгэгдэл (18)